تبلیغات
ستاد نماز جمعه ی برزک - پرسش روز درباره نماز جمعه
تاریخ : 1392/11/2 | 23:13 | نویسنده : احمد راستی برزکی
پرسش :

ضرورت و فضیلت نماز جمعه و نماز عیدین را از دیدگاه آیات و روایات بیان كنید؟
پرسش :

ضرورت و فضیلت نماز جمعه و نماز عیدین را از دیدگاه آیات و روایات بیان كنید؟


پاسخ :

با شكوه‌ترین عبادت هفته
نماز جمعه قبل از هر چیز یك عبادت بزرگ و مستجی است و اثر عمومی عبادت را كه تلطیف روح و جان و شستن دل از آلودگیهای گناه و زدودن زنگار معصیت از قلب می‌باشد، در بر دارد.
و اما از نظراجتماعی سیاسی، یك كنگره عظیم هفتگی است كه بعد از كنگره حج بزرگ‌ترین اجتماع اسلامی شمرده می‌شود. در حقیقت اسلام سه اجتماع بزرگ و مهمی دارد: اجتماعات روزانه كه در نماز جماعت‌ها حاصل می‌شود؛ اجتماعات هفتگی كه در مراسم نماز جمعه بدست می‌آید و اجتماع حج كه در كنار خانه خدا هرسال یكبار انجام می‌گیرد.
نقش جمعه دراین میان بسیار مهم و حساس است، مخصوصا با توجه به این نكته كه یكی از برنامه‌ خطیب در نماز جمعه، ذكر مسائل مهم سیاسی و اجتماعی و اقتصادی است و به این ترتیب می‌توان گفت این اجتماع عظیم و پرشكوه منشأ بركاتی است كه به برخی از آنها اشاره می‌شود.
1. آگاهی بخشیدن به مردم در زمینه معارف اسلامی و رویدادهای مهم اجتماعی و سیاسی
2. ایجاد همبستگی و انسجام هرچه بیشتر در میان صفوف مسلمین
3. تجدید روح دینی و نشاط معنوی برای توده مردم مسلمان
4. جلب همكاری برای حل مشكلات[1] به همین دلیل دشمنان اسلام از یك نماز جمعه جامع الشرائط كه دستورهای اسلامی دقیقا در آن رعایت شود بیم داشته‌اند.
با توجه به این اهمیت، پاسخ پرسش را در دو بخش ارائه می‌دهیم.
بخش اول نماز جمعه: ضرورت و فضیلت نماز جمعه را از دو منظر به نظاره می‌نشینیم.
الف) آیات قرآن:
1. در سوره جمعه می‌خوانیم: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذا نُودِیَ لِلصَّلاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَیْعَ ذلِكُمْ خَیْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ... وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَیْها وَ تَرَكُوكَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّازِقِینَ»[2]
ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، هنگامی كه برای نماز روز جمعه اذان گفته می شود بسوی ذكر خدا (نماز جمعه) بشتابید و خرید و فروش را رها كنیدكه این برای شما بهتراست اگر می‌دانستید و هنگامی كه نماز پایان گرفت شما آزادید در زمین پراكنده شوید و از فضل الهی طلب كنید و خدا را بسیار یاد كنید تا رستگار شوید. هنگامی كه تجارت یا سرگرمی و لهوی را ببینند و بسوی آن می‌روند و تو را ایستاده بحال خود رها می‌كنند بگو آنچه نزد خدا است بهتر از لهو و تجارت است و خداوند بهترین روزی‌دهندگان است.
در آیات فوق جملات و كلمات چند، دلالت بر ضرورت و اهمیت نماز جمعه دارد.
1. كلمه «یا ایها الناس» كه حرف نداء با حرف تنبیه همراه آمده دلالت بر هشدار و بیدار باش دارد. می‌رساند كه مسئله نیاز به توجه خاص و هوشمندانه‌ای داردو آگاهی ویژه‌ای را می‌طلبد. «ان كنتم تعلمون»
2. خطاب به مؤمنین بودن، «الذین آمنوا»، خود لطف ویژه در اهمیت و ضرورت مسئله نماز جمعه دارد، خداوند همچون پدر مهربان كه فرزندش را می‌خواهد مورد لطف و عنایت قرار دهد، او را متوجه اهمیت مسئله‌ای می‌نماید، «پسرم» خطاب می‌كند، مؤمنین را مورد خطاب قرار می‌دهد: «ای كسانی كه مؤمن هستید و به من ایمان آورده‌اید...»
3. جمله «فاسعو الی ذكر الله» كه در آن از ماده «سعی» بصورت امر استفاده شده (با اینكه می‌توانست خداوند «فاقیموا الصلوة...» بفرماید) نهایت دلالت را بر اهمیت و ضرورت نماز جمعه و شتافتن به سوی آن دارد، جالب این است كه در روایات اسلامی در نمازهای روزانه چنین سفارش شده است: « اذا اقیمت الصلوة فلا تأتوها و انتم سعون و اتوها و انتم تمشون و علیكم السكینة.»[3] هنگامی كه نماز(های) یومیه برپا ‌شود، برای شركت در نماز ندوید و با سرعت حركت نكنید (بلكه) با آرامش گام بردارید. ولی در مورد نماز جمعه نه تنها این سفارش را نفرموده‌اند، بلكه قرآن با صراحت می‌گوید: «فاسعوا» بشتابید و این دلیل بر اهمیت و ضرورت فوق العاده نماز جمعه است. در روایتی از امام باقر ـ علیه السّلام ـ می‌خوانیم كه: «مسلمانان از روز پنجشنبه خود را برای نماز جمعه آماده می‌كردند چرا كه در جمعه حسنات دوچندان می‌شود.»[4]
اما نكاتی كه از آیات فوق دلالت بر فضیلت نماز جمعه دارد اموری بصورت ذیل می‌باشد.
1. ذكر «یوم الجمعة» روز جمعه كه منشأ بركات و فضائل بی‌شماری است سید ایام، گستردگی رحمت خدا در آن، عید مسلمانان، تجدید عهد ولایت در روز جمعه و وقوع حوادث بسیار عظیم و سرنوشت ساز در آن، همچون ولادت پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ در آن روز ظهور امام زمان، قیام قیامت....[5]
2. بكار بردن «ذكر الله» بجای «صلوة الجمعه» خود نشان دهنده فضیلت آن است چرا كه «یاد خدا» آرامش بخش دلها است. «الا بذكر الله تطمئن القلوب»[6] وروگردانی از آن زندگی تلخ وپوچی را در پی خواهد داشت. «و من اعرض عن ذكری فان له معیشة صنكا»[7]
3. خیر بودن نماز جمعه وبهتر بودن آن (نسبت به تجارت وسرگرمیها...)
4. عامل رستگاری «لعلكم تفلحون» و تفضل خدا را به دنبال داشتن «من فضل الله»
5. ضمانت رزق و روزی «خیرالرازقین» نسبت به كسانی كه نماز جمعه را با آرامش خاطر وخضوع وخشوع برگذار نموده‌اند، و خود ویا حواسشان به دنبال كسب وتجارت نرفته‌اند.
2. وشاهد و مشهود: قسم به شاهد ومشهود، تفسیرهای مختلفی برای آن شده است از جمله اینكه مراد از آن روز جمعه است كه شاهد اجتماع مسلمین در مراسم نماز جمعه در آن روز هستیم.[8] بنا براین تفسیر دلالت بر اهمیت نماز جمعه دارد زیرا خداوند بعنوان یك چیز با عظمت به آن قسم یاد كرده است.
ب) روایات: روایات وارده در باره نماز جمعه در دو قسمت ارائه می‌شود.
قسمت اول، ضرورت ولزوم نماز جمعه: در این مورد روایات فراوانی داریم كه فقط به اهم آنها اشاره می‌كنیم.
1. وجوب و لزوم نماز جمعه بر همه: علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: «و الجمعة واجبة علی كل مؤمن الا علی العبی والمریض....» نماز جمعه بر همه واجب و (ثابت) است جزء چند گروه، كودك، مریض، دیوانه، پیرمرد، نابینا، مسافر، زن و برده ....[9]روایاتی زیادی به همین مضمون وارد شده است كه در برخی كلمه وجوب، ودر برخی دیگر كلمه، (افترض) خداوند واجب فرموده است، به كار رفته ودر بعضی دارد «واجبة الی یوم القیامة»[10]
2. لزوم اجتماع و ترك نماز جمعه نشانه نفاق:
امام باقر ـ علیه السّلام ـ فرمود: «صلاة الجمعة فریضة و الجتماع الیها فریضة مع الامام، فان ترك رجل من غیر علة ثلاث جمع فقد ترك ثلاثه فرائض ولا یدع ثلاث فرائض من غیر علة الا منافق»[11]
نماز جمعه واجب و اجتماع درآن با امام لازم است اگر كسی سه هفته بدون عذری نماز جمعه را ترك كند در واقع سه واجب را ترك كرده كه این عمل نشانه نفاق و منافق بودن اواست.
3. ترك نماز جمعه و پرده افتادن بر قلب و روح: امام باقر ـ علیه السّلام ـ همیشه می‌فرمود: «من ترك الجمعة ثلاثا متوالیات بغیر علة طبع الله علی قلبه»[12] كسی كه سه جمعه متوالی نماز جمعه را بدون عذر ترك كند بر قلب (و روح) او پرده زده می‌شود. در بعضی روایات قیدی «متعادفا» یعنی بی‌اهمیتی هم اضافه شده است.[13]
در بعضی روایات آمده كه مهر بر قلب آنها زده می‌شودو جزو غافلان شمرده می‌شود. «...و یختمن علی قلوبهم ثم لیكونن من الغافلین»[14]
4. بدون نماز جمعه، نماز (واقعی نیست): امام باقر ـ علیه السّلام ـ فرمود: كسی كه نماز جمعه و جماعت را ترك كند «فلا صلوة له» نماز واقعی (و كامل) برای او نیست.[15]
5. نماز جمعه حج فقراء: پیامبر اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: «علیك بالجمعة فانها حج المساكین»[16] در نماز جمعه شركت كن كه حج فقراء و درماندگان است.
6. ترك یك نماز جمعه برابر با ده نماز عید: علی ـ علیه السّلام ـ همیشه می‌فرمود: «در ده نماز عید قربان شركت نكنم محبوبتر است نزد من از اینكه «ادع شهود حضور الجمعة مرة واحدة» یك بار نماز جمعه را ترك كنم بدون عذر»[17]
7. سفارش اكید پیامبر اسلام ـ صلّی الله علیه و آله ـ درباره نماز جمعه: حضرت فرمود: «ان الله تعالی فرض علیكم الجمعة فمن تركها فی حیاتی أو بعد مماتی استخفافا بها أو حجودا لها فلا جمع الله شمله و لابارث له فی امره الا و لا صلوة له، الا و لا زكوة له، الا و لا حج له، الا و لا صوم له، الا و لا بر له حتی یتوب»[18] براستی خداوند نماز جمعه را فرض و واجب نموده است هركس آنرا در حیات من، و یا بعد از مرگ من از روی بی‌اعتنایی (و استخفاف) و یا انكار ترك كند خداوند او را پریشان نموده، پراكندگی او را جمع نخواهد كرد و كار و امرش بركت نخواهد یافت. بیدار باشید نمازی برای او نیست، بیدار باشید زكوتی برای او نیست (زكوتی كه پرداخته قبول نمی‌شود.) آگاه باشید كه حج و روزه و نیكی برای او (قبول حق) نیست تا آنگاه كه توبه كند.
8. ترك نماز جمعه باعث هلاكت: علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: «ثلاثة ان انتم خالفتم فیهن ائمتكم هلكتم: جمعتكم...»[19]
سه چیز است كه در آنها اگر ائمه (معصوم) خویش را مخالفت كنید هلاك می‌شوید: نماز جمعه، جهاد با دشمن و مناسك حج.
9. خطر مسافرت قبل از نماز جمعه: امام هشتم ـ علیه السّلام ـ فرمود: «ما یأمن من سافر یوم الجمعة قبل الصلوة ان لا یحفظه الله تعالی فی سفره و لا یخلف فی اهله و لا یرزقه من فضله» كسی كه قبل از انجام نماز جمعه مسافرت كند، بترسد از اینكه خداوند او را در سفرش حفظ و نگهبانی نكند (اهل و عیال) او را سرپرستی نكند و روزی از فضل (وكرمش) نصیب او نگرداند.[20]
و روایات فراوان دیگری وارد شده ولی در این نوشتار به همین تعداد بسنده می شود. با تذكر به این نكته كه مذمتهای شدیدی كه در مورد ترك نماز جمعه آمده است و تاركان جمعه در ردیف منافقان شمرده شده‌اند. این در صورتی است كه نماز جمعه واجب عینی باشد یعنی در زمان حضورامام معصوم و مسبوط الید بودن او باشد.اما در زمان غیبت بنابر این كه واجب تخییری (بین ظهر و جمعه) باشد و از روی استخفاف و انكار انجام نگیرد مشمول این مذمتها نخواهد شد.[21]
ب) فضیلت نماز جمعه در روایات: در باب فضیلت نماز جمعه روایات بسیاری وارد شده، در این نوشتار فقط به برخی از آنها به عنوان نمونه اشاره می شود:
1. حرام شدن آتش بر نماز گذار جمعه: امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «ما من قدم سعت الی الجمعة الا حرم الله جسدها علی النار»[22] هر قدمی كه در راه نماز جمعه برداشته شود (و در آن راه سعی كند) خداوند آتش را بر جسد و بدن او حرام می‌كند.
2. بهشت رفتن: پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: «...فما من مؤمن شئ فیه الی الجمعه الا خفف الله علیه احوال القیامه ثم یأمر به الی الجنة»[23] هر گامی بسوی نماز جمعه برداشته شود خداوند سختیهای قیامت را بر او آسان می‌كند و دستور می‌دهد به او كه وارد بهشت شود.
3. پاك شدن گناهان گذشته: پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: « من الی الجمعة ایمان و احسابا استأنف العمل»[24] كسی كه از روی ایمان و برای خدا در نماز جمعه شركت كند گناهان او بخشوده ‌شد و برنامه عملش را از نو آغاز می‌كند. در روایت دیگر فرمود چهار گروهند كه (گناهان آنها بخشیده می‌شود) اعمال خویش را از نو آغاز می‌كنند: 1. مریضی كه بهبودی یافته 2. مشركی كه مسلمان شده 3. كسی كه از نماز جمعه برگشته 4. و حاجی كه از سفر حج برگشته است.[25]
بخش دوم نماز عیدین: این بخش هم طبق روال از دیدگاه قرآن و روایات پی‌گیری می‌شود
الف) آیات قرآن
1. «قد افلح من تزكی و ذكر اسم ربه فصلی»[26] به یقین كسی كه پاكی جست (وخود را تزكیه كرد) رستگار شد و (آنكه) نام پروردگارش را یاد كرد سپس نماز خواند در روایت چنین تفسیر شده است «و ذكر اسم ربه فصلی»؛ «قال صلوة الفطر و الاضحی» كه مراد از صلوة نماز عید قربان و عید فطر است.[27]
2. فصل لربك والنحر:[28] پس برای پروردگارت نماز بخوان و قربانی كن. در این آیه امر شده‌است به نماز عید و امر هم دلالت بر وجوب دارد. مراد از صلوه هم طبق گفته مفسران و روایت پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ نماز عید قربان است.[29] آیات مذكور در عین حال كه لزوم نماز عیدین را می رساند متضمن فضائل آنها نیزرمی باشد چرا كه آیه اول می‌گوید رستگاری از ان كسی است كه خود را پاكیزه كرد (یا قربانی نمود) و نماز عید برگزار نمود و در آیه دوم با توجه به اینكه مراد از كوثر فاطمه زهراء ـ سلام الله علیه ـ می‌باشد، به شكرانه این نعمت عظیم بهترین تشكر از خدا این است كه نماز عید و قربانی انجام شود. (و یا نماز گذارد و هنگام نماز برای تكبیر دستها را بالا بیاورد.)[30]
ب) روایات: روایات این بخش در دو قسمت بیان می شود.
بخش اول: ضرورت و لزوم نماز عیدین
1. نماز عید فرض و واجب است. امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمود: «صلوة العیدین فریضه»[31]
2. علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: «لا تجسوا النساء عن الخروج فی العیدین فهو علیهن واجب»[32] زنها را از رفتن در نماز عیدین منع نكنید چرا كه نماز عید بر آنها لازم (و ثابت) است.
منتهی روایات بسیاری آورده شده است كه لزوم نماز عیدین را مشروط به وجود امام معصوم ـ علیه السّلام ـ نموده است از جمله امام باقر ـ علیه السّلام ـ فرمود: «لا صلوة یوم الفطر و الضحی الا مع امام»[33] نماز عید فطر وعید قربان بدون وجود امام (معصوم) لازم نیست.
بخش دوم: فضیلت نماز و روز عیدین
1. روز گرفتن جائزه: پیامبر اكرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود: «اغدوا الی جوائزكم... ثم قال هو یوم الجوائز» ای مؤمنان صبح عید بدنبال گرفتن جوائز خود باشید، ای جابر جوائز الهی مانند جوائز شاهان نیست، آنگاه فرمود روز عید روز گرفتن جائزه است.[34] در روایت دیگر فرمود: «الیوم الذی یثاب فیه المحسنون» روزی كه خوبان در آن روز پاداش و ثواب دریافت می‌كنند.[35]
2. روز اجتماع مسلمین: امام هشتم ـ علیه السّلام ـ فرمود: روز عید فطر عید قرار داده شده تا مردم در آن روز گرد هم آمده، نعمتهای خدا را ستایش گویند، آن روز، روز عید، دادن زكات، روز تضرع و زاری و روزی است كه خوردن و نوشیدن حلال است.[36]
3. همچون روز قیامت: علی ـ علیه السّلام ـ فرمود: روز عید فطر روزی است كه به نیكان ثواب داده می‌شوند و بدان زیانكار می‌شوند، آن روز شبیه‌ترین روز به روزقیامت شما است پس هنگام خروج از منزل به سوی مصلی به یاد آن لحظه باشید كه از قبرها به سوی پروردگار خروج می‌كنید و در لحظه ایستادن به نماز در مصلی به یاد آن وقتی باشید كه در پیشگاه الهی قرار می‌گیرید و در لحظه برگشت بسوی خانه‌ها به یاد برگشتن بسوی بهشت یا جهنم باشید.[37]
4. بخشیدن گناهان: پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمود:«هنگامی كه به سوی نماز عید خارج شدید، خداوند براین مسئله اگاهی دارد و می‌فرماید: (عبادی لی صمتم و لی صلیتم عودوا مغفورا لكم)»[38]
5. روز عطای فراوان و بخشش بزرگ: پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ در این رابطه فرمود: «ان الملائكة یقومون یوم العید علی افواه السكه و یقولون اغدوا الی رب كریم یعطی الجزیل و یغفر العظیم.»[39]
فرمود: ملائكه روز عید بر لبان انسانهای ساكت قرار گرفته و یا در مسیر مردم ایستاده می‌گویند بر پروردگار كریم صبحگاه وارد شوید كه عطای فراوان و بخشش زیاد دارد.
معرفی منابع جهت مطالعه بیشتر:
1. وسائل الشیعه، حرعاملی، ج 5، ص 1 تا 142.
2. مستدرك الوسائل، میرزا حسین نوری، ج 6، ص 5 تا 16.
3. بحار الانوار، محمد باقر مجلسی، ج 86، ص 122 تا 384 و ج 87، ص 345 تا 381.
4. تفسیر نمونه، ناصر مكارم شیرازی، ج 24، ص 124 تا 140.
5. تفسیر صافی، فیض كاشانی، ترجمه جلد 2 قدیم (ج 5 جدید)، ذیل آیه 9 تا 11 سوره جمعه.
6. آیین جمعه، محمد تقی موسوی (فقیه احمد آبادی)، باب ششم، ص 181 تا 210.
[1] . مكارم شیرازی، ناصر و همكاران، تفسیر نمونه، تهران، دارالكتب الاسلامیة، چاپ هفتم، 1370، ج 24، ص 134.
[2] . جمعه/ 9 - 11.
[3] . ابو علی طبرسی، مجمع البیان، بیروت، دار المعرفة، چاپ دوم، 1408، ج 9 - 10، ص 434؛ و ر.ك. تفسیر نمونه، همان، ج 24، ص 127؛ و روح المعانی، ج28، ص 90.
[4] . فیض كاشانی، ملا محسن، تفسیر صافی، بیروت، مؤسسة الاعلمی، چاپ سوم، 1402، ج 5، ص 65.
[5] . ر.ك. موسوی اصفهانی، محمد تقی، آداب الجمعات (آیین جمعه)، قم، مدرسه امام هادی، 1404 هـ ق، ص 28 - 80؛ و ر.ك: حر عاملی، وسائل االشیعه، ج5، ص 65.
[6] . رعد/ 28.
[7] . طه/ 124.
[8] . تفسیر نمونه، همان، ج 26، ص330؛ و مجمع البیان، همان، ج 10، ص 708.
[9] . حر عاملی، محمد، وسائل الشیعه، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چاپ چهارم، 1391، ج 5، ص 3، روایت 7، 1، 4.
[10] . همان، ج 5، ص 6، روایت 22.
[11] . همان، ج 5، ص 4، روایت 8 و 12 و ص 6، روایت 26.
[12] . همان، ج 5، ص 4، روایت 11، و ص 6، روایت20.
[13] . همان. ج 5، ص 6، روایت 25.
[14] . همان، ج 5، ص 6، روایت27.
[15] . همان، ج 5، ص 4، روایت 13.
[16] . همان، ج 5، ص 4، روایت 17.
[17] . همان، ج 5، ص 6، روایت18.
[18] . همان، ص 7، روایت 28.
[19] . نوری، میرزا حسین، مستدرك الوسائل، بیروت، مؤسسه آل البیت، چاپ سوم، 1411، ج 6، ص 7.
[20] . مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، 1403 هـ، 1983 م، ج 86، ص 201، روایت 51.
[21] . ر.ك. تفسیر نمونه، پیشین، ج 24، ص 133.
[22] . وسائل الشیعه، پیشین، ج 5، ص 3، روایت 7.
[23] . همان، ج 5، ص 4، روایت 9.
[24] . همان، ج 5، ص 4، روایت 10، ص 3، روایت 3.
[25] . مستدرك الوسائل، پیشین، ج 6، ص 7.
[26] . اعلی/ 15 - 16
[27] . بحار الانوار، پیشین، ج 87، ص 348.
[28] . كوثر/ 2.
[29] . بحار الانوار، پیشین، ج 78، ص 349.
[30] . تفسیر صافی، پیشین، ج 5، ص 383.
[31] . وسائل الشیعه، پیشین، ص 94، روایت 1 و 4.
[32] . بحار الانوار، پیشین، ج 87.
[33] . وسائل الشیعه، پیشین، ج 5، ص 96، روایت 1 و 2 و 3 و 4.
[34] . وسائل الشیعه، پیشین، ج 5، ص 140.
[35] . همان، ص 140، روایت3.
[36] . همان، ص 141، روایت 4.
[37] . همان، ص 141، روایت 1.
[38] . مستدرك الوسائل، پیشین، ج 6، ص 121.
[39] . همان، ج 6، ص 154.

برچسب ها: نماز جمعه، پرسش، برزک،

احمد راستی